Với người Thái, thổ cẩm không chỉ là vật dụng, mà là một phần tâm hồn. Mỗi đường chỉ, hoa văn trên vải kể lại câu chuyện về núi rừng, về tình người và cuộc sống bình dị nơi bản làng. Sinh ra trong gia đình có truyền thống dệt, từ nhỏ bà Sầm Thị Bích đã được bà và mẹ dạy cách trồng bông, kéo sợi, nhuộm chàm, dệt vải. Thổ cẩm Hoa Tiến nổi tiếng bởi sự tinh xảo và màu sắc hài hòa. Mỗi tấm vải là kết tinh của thiên nhiên và sự khéo léo. Để có màu vàng da cam thì phải chiết từ hạt xum pu, màu xanh đọt chuối chiết từ lá cây mược, màu vàng chiết từ lõi cây mít hoặc rễ cây xẹt, cây pui, màu nâu thì từ lá cà phê, màu đỏ từ cánh kiến... Mỗi nghệ nhân lại có một bí quyết pha, trộn màu riêng. Tất cả tạo nên một bản hòa ca của sắc màu. Thế nhưng, có thời điểm nghề dệt tưởng như bị lãng quên. Hàng công nghiệp giá rẻ tràn về, người trẻ rời bản đi làm xa, khung cửi phủ bụi. “Nhìn khung cửi nằm im mà lòng cứ nhói,” bà Bích nhớ lại.

Khách du lịch đang trải nghiệm tại Hợp tác xã

Năm 1992, khi dự án khôi phục nghề dệt truyền thống được triển khai ở Quỳ Châu, bà Sầm Thị Bích cùng một số chị em tâm huyết đã đứng ra thành lập tổ hợp dệt thổ cẩm Hoa Tiến - tiền thân của Hợp tác xã làng nghề thổ cẩm Hoa Tiến hiện nay. Để giữ nghề, họ tìm đến nghệ nhân Sầm Thị Viên - một nghệ nhân cao tuổi, giỏi nghề bậc nhất của vùng để học thêm, tìm lại những hoa văn, đường nét tinh xảo, bí quyết thuốc nhuộm làm nên vẻ đẹp của thổ cẩm Hoa Tiến xưa. Tổ hợp dệt thổ cẩm bản Hoa Tiến nhanh chóng làm ra các sản phẩm chất lượng. Lúc này, với sự hỗ trợ của các ban, ngành, địa phương, những sản phẩm thổ cẩm này đã được đưa sang Lào bán, đưa đến các hội chợ, các cuộc thi sản phẩm thủ công nghiệp trong và ngoài nước. Từ đây, các đơn hàng trong và ngoài nước chủ động tìm về. Nhờ kiên trì và sáng tạo, thổ cẩm Hoa Tiến đã có mặt tại nhiều hội chợ, triển lãm trong nước và xuất sang Pháp, Canada, Trung Quốc. “Thấy sản phẩm của mình được khách nước ngoài chọn mua, tôi xúc động đến rơi nước mắt. Nghề của cha ông mình vẫn còn sống,” bà Bích kể. Năm 2009, được UBND tỉnh Nghệ An công nhận là Làng nghề tiểu thủ công nghiệp cấp tỉnh. Từ 10 người ban đầu, nay hợp tác xã có hàng chục thành viên, thu nhập bình quân đạt 4,5–5 triệu đồng/tháng. Nhiều sản phẩm như khăn, chân váy, khăn trải bàn đạt chuẩn sản phẩm OCOP 4 sao, sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu các cấp, góp phần đưa thổ cẩm Hoa Tiến vươn xa.

Bà Sầm Thị Bích đang truyền nghề

Không dừng ở sản xuất, nghệ nhân Sầm Thị Bích còn tiên phong kết hợp nghề dệt với du lịch trải nghiệm. Tại homestay Hoa Tiến, du khách không chỉ được ở giữa bản làng người Thái mà còn được tự tay mắc sợi, nhuộm màu, dệt những hoa văn đầu tiên dưới sự hướng dẫn của bà và con gái. “Thổ cẩm không chỉ là hàng hóa, mà là câu chuyện văn hóa. Khi du khách hiểu và yêu thổ cẩm, họ cũng yêu mảnh đất này hơn,” bà nói giản dị mà thấm thía. Nhờ mô hình này, bản Hoa Tiến trở thành điểm đến hấp dẫn trên hành trình du lịch cộng đồng miền Tây Nghệ An. Du khách có thể trải nghiệm dệt vải, thưởng thức ẩm thực Thái, nghe khèn bè, xem múa xòe và mang về những sản phẩm thổ cẩm tự tay làm ra - một kỷ niệm khó quên.

Người truyền lửa giữa đại ngàn

Ở tuổi gần 60, bà Sầm Thị Bích vẫn miệt mài bên khung cửi, vẫn tỉ mẩn với từng sợi chỉ, từng hoa văn. Không chỉ là người giữ nghề, bà còn là người truyền nghề - sẵn lòng dạy lại cho lớp trẻ, nhất là con gái, cháu gái trong bản. Bà thường xuyên tổ chức lớp dạy nghề miễn phí, tham gia các câu lạc bộ văn hóa Thái để kể cho lớp trẻ nghe về ý nghĩa hoa văn trên từng tấm vải. “Giữ nghề không chỉ là giữ cái khung cửi, mà là giữ hồn quê,” bà nói. Nhờ những nỗ lực đó, thổ cẩm Hoa Tiến đã đạt nhiều danh hiệu: năm 2017 sản phẩm khăn Pieu thổ cẩm là sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp quốc gia, nhiều bằng khen của Bộ, ngành. Bà được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú - phần thưởng xứng đáng cho người cả đời gắn bó với nghề.

Các sản phẩm của Hợp tác xã làng nghề thổ cẩm Hoa Tiến

Ngày nay, thổ cẩm Hoa Tiến không chỉ là sản phẩm thủ công mà còn là biểu tượng văn hóa - du lịch của miền Tây Nghệ An. Nhiều tour du lịch cộng đồng đã đưa du khách đến bản, nơi họ được “sống chậm” giữa nếp nhà sàn, nghe tiếng thoi cửi lách cách và cảm nhận nét đẹp lao động truyền thống. Nghệ nhân Sầm Thị Bích cùng các chị em đang hướng đến phát triển sản xuất xanh, dùng nguyên liệu tự nhiên, nhuộm thủ công thân thiện môi trường; đồng thời phối hợp với các nhà thiết kế để tạo sản phẩm hiện đại, nâng tầm thương hiệu thổ cẩm Hoa Tiến trên bản đồ du lịch Việt Nam.

Thổ cẩm dậy màu trở lại trên đất Châu Tiến đã cổ vũ, tạo động lực cho nhiều địa phương khác trong tỉnh đẩy mạnh việc khôi phục, xây dựng các làng nghề thổ cẩm. Ở thời điểm này, tại Nghệ An đã có khá nhiều làng nghề thổ cẩm được công nhận. Và mới đây, ngày 3/6/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có quyết định chính thức đưa nghề dệt thổ cẩm của người Thái tại tỉnh Nghệ An vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình nghề thủ công truyền thống. Bà Sầm Thị Bích rất vui khi nghề truyền thống của dân tộc mình trở thành Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia: Nghề dệt thổ cẩm trở thành di sản đã tạo điều kiện thuận lợi hơn để bảo tồn, phát huy nghề thủ công gắn với phát triển du lịch, kinh tế - xã hội địa phương trong giai đoạn mới./.

Hà Thị Hoàng Yến (phòng Hỗ trợ và Tư vấn)