Trong dòng chảy cuộc sống hiện đại, giữa những đổi thay của miền Tây Nghệ An, người dân Mường Quàng vẫn bền bỉ giữ lấy nghề cổ truyền, dệt nên không chỉ những tấm vải rực rỡ sắc màu, mà còn cả niềm hy vọng về một sinh kế bền vững. Vài năm trở lại đây, nhiều diện tích đất màu ven sông ở các bản Mòng, bản Đan đã được phủ xanh bởi những luống dâu trải dài. Việc khôi phục mô hình trồng dâu, nuôi tằm được xem là bước đi quan trọng để làng nghề có được nguồn nguyên liệu ổn định, chủ động cho quá trình ươm tơ, dệt vải.

Nếu trước đây, người dân chủ yếu bán kén để lấy thu nhập nhanh, thì nay đã mạnh dạn thực hiện mô hình sản xuất theo chuỗi: trồng dâu - nuôi tằm - ươm tơ - dệt thổ cẩm. Nhờ vậy, giá trị sản phẩm được nâng lên gấp nhiều lần, tạo thêm nhiều việc làm và nâng cao thu nhập cho các hộ gia đình. Theo chia sẻ của bà Lang Thị Sơn, một hộ nuôi tằm lâu năm ở bản Mòng, cây dâu rất hợp với đất ẩm, đặc biệt ở thung lũng ven sông Quàng. Chỉ cần chăm bón đúng kỹ thuật, dâu cho lá quanh năm, giúp người dân không lo thiếu thức ăn cho tằm như trước kia. Từ khi tự chủ được nguồn lá dâu, chi phí nuôi tằm giảm đáng kể, người dân có đủ điều kiện để phát triển theo hướng ổn định và dài hạn. Khí hậu nơi đây tương đối ổn định, tạo điều kiện thuận lợi để tằm sinh trưởng, cho nguồn kén chất lượng cao. Những nong kén vàng óng ánh không chỉ là thành quả lao động mà còn là nguyên liệu quý để làm nên những sợi tơ óng mượt, nền tảng của các sản phẩm thổ cẩm truyền thống.

Khung cửi lại vang tiếng - giá trị văn hóa được giữ gìn

Mỗi tấm vải, khăn piêu, chân váy đều chứa đựng sự khéo léo, kiên nhẫn và tâm huyết của người thợ dệt. Họa tiết trên vải là mô-típ đặc trưng của người Thái: hoa văn hình học, hoa lá, chim muông… được lặp lại nhịp nhàng, thể hiện quan niệm về vũ trụ, thiên nhiên và cuộc sống lao động. Với phụ nữ Mường Quàng, dệt thổ cẩm không chỉ là nghề tạo ra thu nhập mà còn là nghĩa vụ văn hóa, là niềm tự hào của bao thế hệ. Tuy nhiên, đã có thời điểm nghề dệt thổ cẩm bị mai một do lớp trẻ rời bản đi làm ăn xa, không còn mặn mà với công việc đòi hỏi sự tỉ mỉ và công phu. Nhận thấy nguy cơ đó, chính quyền xã đã chủ động xây dựng Đề án Phát triển dâu tằm giai đoạn 2023–2025, định hướng 2030, đồng thời lồng ghép vào mô hình “Dân vận khéo” nhằm huy động sự tham gia tích cực của người dân. Từ 10 hộ tham gia ban đầu, đến nay xã đã có hơn 20 hộ nuôi tằm và dệt thổ cẩm với hơn 4 ha diện tích trồng dâu. Sản lượng kén năm 2024 đạt khoảng 2 tấn, nhiều hộ có thu nhập từ 20 - 50 triệu đồng/năm – con số đáng khích lệ với một xã miền núi khó khăn.

Phụ nữ Mường Quàng đang se tơ

Sản phẩm thổ cẩm làng nghề Mường Quàng đã có mặt tại nhiều phiên chợ vùng cao và các hội chợ OCOP trong và ngoài tỉnh. Nhờ chất lượng tốt, màu sắc tự nhiên và họa tiết truyền thống, các sản phẩm được khách du lịch yêu thích, đặc biệt là khăn piêu, chân váy, vải thổ cẩm dệt tay. Giá bán hiện tại của khăn piêu: 800.000 - 900.000 đồng/chiếc. Chân váy thổ cẩm: 1.000.000 -1.200.000 đồng và vải trang trí, đồ lưu niệm: giá ổn định, sức tiêu thụ tốt. Ngoài giá trị thương mại, sản phẩm thổ cẩm Mường Quàng còn được đánh giá cao vì giữ trọn bản sắc của người Thái Nghệ An. Mỗi sản phẩm là câu chuyện, là ký ức được gửi gắm qua từng đường kim, mũi chỉ. Chính điều đó khiến thổ cẩm nơi đây khác biệt và có khả năng cạnh tranh trên thị trường.

Khó khăn và kỳ vọng cho một hướng đi bền vững

Mặc dù nghề đã hồi sinh, nhưng sản xuất dâu tằm - thổ cẩm ở Mường Quàng vẫn đối mặt với nhiều khó khăn như: quy mô nuôi tằm còn nhỏ lẻ, thiếu vốn để đầu tư nhà nuôi tằm bán kiên cố; Điều kiện trong nhà sàn ảnh hưởng đến nhiệt độ, độ ẩm - yếu tố quan trọng với tằm; Sản phẩm thổ cẩm chưa có thương hiệu mạnh, chủ yếu tiêu thụ quanh vùng; Việc quảng bá, kết nối thị trường còn hạn chế. Nếu được đầu tư bài bản, dâu tằm - thổ cẩm hoàn toàn có thể trở thành ngành hàng chủ lực, góp phần quan trọng vào chương trình giảm nghèo bền vững của địa phương. Từ những nong kén vàng óng, từ những tiếng thoi dệt vang lên bên khung cửi, người Thái Mường Quàng đang miệt mài dệt tương lai cho chính mình. Truyền thống khi được gìn giữ và khơi dậy đúng hướng sẽ không chỉ làm giàu cho bản làng mà còn góp phần tôn vinh bản sắc văn hóa giữa núi rừng miền Tây xứ Nghệ./.

  Hà Thị Hoàng Yến

Phòng Hỗ trợ và tư vấn